Don Quichot 03 | Dilemma’s in de praktijk

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft uitgangspunten ontwikkeld voor het restaureren van monumenten.

Dit zal de Rijksdienst waarschijnlijk uitgebreid toelichten tijdens het symposium “Restaureren met kwaliteit” in oktober dit jaar.

Esthetische uitgangspunten

We zetten de 6 ethische uitgangspunten voor restauratie voor u op een rijtje:

1 - Een ingreep moet de oorzaak van de schade wegnemen

2 - Beperk de omvang van de ingreep zo veel mogelijk

3 - Zet in op herstel van historisch materiaal

4 - Vervang het materiaal als het op is, door hetzelfde materiaal in dezelfde techniek

5 - Behandel eerdere restauraties met respect

6 - Documenteer de ingrepen

(De toepassingen van deze uitgangspunten wordt nader uitgelegd op de site van de RCE).

Uiteraard respecteren wij als bureau deze standpunten en wij handelen er zoveel mogelijk naar. Maar is het, zoals het geschreven is, altijd reëel en uitvoerbaar? Nee, de praktijk blijkt weerbarstiger.

Om punt 1 te illustreren neem ik het voorbeeld van een topmonument in Nederland: het stadhuis in Maastricht.

 

Binnenplein Stadhuis Maastricht

Het stadhuis is 350 jaar geleden ‘opgeleverd’ en in gebruik genomen door de toenmalige stadbestuurders. Destijds was het interieur nog ruwbouw. Pas later, toen er weer geld voorhanden was, hebben ze geleidelijk het interieur afgewerkt met de rijke smaak die op betreffend moment gold.

Verzakkingen

Rond 1861 is het dakvorm van het stadhuis veranderd waardoor ook de kapconstructie gewijzigd is. De reden destijds was het verbeteren van de afwatering van het regenwater van het dak. Door deze wijziging is de kapconstructie niet meer zo stabiel zoals het oorspronkelijk bedoeld is.

Er verzakken daardoor onderdelen in de kapconstructie, in de vloerconstructie en in de plafondconstructie.

Eén van de verzakkingen is te zien in de doordruk van de plafondschilderingen van het ‘binnenplein’ in het stadhuis. De aftekening van de verzakte houten ribben van het gewelf is doorgedrukt in de schilderingen. Zo jammer!

Plafondschilderingen Stadhuis Maastricht

Hoe lossen we het op?

Wil je respect hebben voor een eerdere transformatie dan kun je in dit geval de oorzaak van de schade niet wegnemen. Wat doe je dan? 

Ervoor zorgen dat er geen verdere vervolgschade ontstaat. Dat het geheel gestabiliseerd wordt zodat de constructie in de huidige positie blijft. Het huidige schadeniveau is nog net esthetisch en constructief acceptabel, dus hiermee wordt verder gegaan.

Zo zie je dat je vanuit de praktijk niet altijd kunt voldoen aan alle uitgangspunten van de RCE. Je handelt er wel zoveel mogelijk naar, met respect én gezond verstand ;)

Wordt vervolgd!

Angelina Valleau

Bouwkundig tekenaar 

Zaken worden door mensen gedaan

Mooie herinneringen

Wim Weijnen

Mijn eerste kennismaking met bureau SATIJN gaat terug tot ruim 35 jaar geleden toen ik bij Artifort werkzaam was en wij allerlei prestigieuze projecten van meubilair voorzagen.

Als ik ver in mij geheugen graaf was het eerste project de restauratie van het oude Stadhuis van Maastricht, waar ik ook kennis gemaakt heb met Rob Brouwers.

Samen met Rob is er van dit project zelfs een fotoreportage gemaakt door de beroemde Amsterdamse interieurfotograaf Jan Versnel, iets waarmee we de hele gemeentelijke organisatie overhoop gehaald hebben, aangezien Versnel absoluut foto’s bij avondschemer wilde hebben en dus tot 10 uur ’s avonds doorgewerkt heeft!

 

Stadhuis Maastricht

Wederzijds respect

Later volgden nog vele projecten met het hele team van SATIJNplus en eigenlijk is dit contact tot mijn vertrek bij Artifort in de 90er jaren heel intensief gebleven. Dat een relatie zo lang stand kan houden heeft niet alleen met vakkennis en kwaliteit te maken, maar vooral met persoonlijke verhoudingen en wederzijds respect. Uiteindelijk worden zaken altijd door mensen gedaan!

Dat is ook de reden dat na mijn vertrek bij Artifort ook in mijn tijd bij de Provincie Limburg en de laatste 4 jaar bij de LWV de contacten altijd zijn blijven bestaan.

Kenmerkend voor SATIJNplus vind ik vooral de veelzijdigheid van het bureau, of het nu gaat om grote, dan wel kleine projecten, restauratie dan wel nieuwbouw, SATIJN heeft het allemaal in huis.

Cultureel erfgoed provincie Limburg

In de afgelopen 50 jaar kan SATIJN terugkijken op een substantiële bijdrage aan het behoud van een belangrijk stuk Cultureel erfgoed voor Limburg. Deze bijdrage gaat veel verder dan het realiseren van projecten, in al die jaren is een stuk restauratiekennis opgebouwd dat van wezenlijk belang is voor de uitstraling van onze provincie.

Gezamenlijke verantwoordelijkheid

Een van de grote uitdagingen in deze voor de bouwsector moeilijke tijden zal dan ook zijn om de kennisinfrastructuur op het terrein van cultureel erfgoed op peil te houden. Dit is niet alleen in het belang van SATIJN, maar is vooral ook een stuk collectieve verantwoordelijkheid.

Hoewel het op dit moment moeilijk is om in de glazen bol van de toekomst te kijken, weet ik een ding zeker, kwaliteit komt altijd bovendrijven!

Wim Weijnen

Directeur Limburgse Werkgevers Vereniging (LWV)

Waarom blijft “DE HERBESTEMMING” achter bij de verwachting?

Aanpakken

ECI Cultuurfabriek Roermond

Al jaren wordt er gepraat over het herbestemmen van zowel monumentale als niet monumentale gebouwen. In de praktijk blijkt echter dat de realisatie van plannen voor herbestemming achter blijft. Dat wil niet zeggen dat er niets gebeurt (bijvoorbeeld ECI Roermond en Nedinsco in Venlo) maar in deze tijd dat er een stagnatie in de bouwwereld plaats vindt zou het veel beter kunnen met de herbestemming.

Fabeltjes

In de berichtgeving is er voor een herbestemming veel meer aandacht dan voor een nieuwbouw. Het gevoel voor het behoud van ons erfgoed is er dus wel degelijk, het moet er alleen altijd eerst van komen en de mare dat herbestemmen duurder en minder duurzaam is wordt langzaam maar zeker door de praktijk van gerealiseerde projecten ingehaald.

Stimulering

Voor monumentale plannen is er een financiële regeling bij de Provincie Limburg. De maximale subsidie is 50% van het subsidiabele bedrag met een maximum van € 500.000,00. Voorwaarde is wel dat de gemeente meedoet op financieel gebied of in de upgrading van de directe omgeving. Het is de bedoeling dat de regeling jaarlijks wordt vernieuwd en de pot jaarlijks opnieuw wordt gevuld. Dat heeft tot gevolg dat de pot kort na de start van de regeling leeg is en dat de onduidelijkheid blijft voor monument-eigenaren voor de toekomst. Welke prioriteiten stelt de gemeente die de aanvraag moet indienen? En is het maximumbedrag wel voldoende bij een grootschalige restauratie en/of herbestemming?

Eiffelgebouw Maastricht

Zo is in de gemeente Maastricht, mede ook door de grote toename van vervallen industriële monumenten, een grote achterstand. (Eiffelgebouw en overig erfgoed aan de Boschstraat, Gasfabriek etc). Maar ook industrieel mijnerfgoed in de rest van de provincie en grote industriële panden van de verloren gegane maakindustrie in andere steden zorgen voor vele knelpunten.

Zo veel voordelen

Omdat we weten dat investering van iedere euro in de herbestemming van bestaand onroerend meer oplevert, zou een uitbreiding van de huidige regeling soelaas bieden. En de regeling zou voor zowel monumenten als niet monumenten moeten gelden.Zeker met de wetenschap dat iedere investering geld oplevert zou een ruimhartiger beleid op zijn plaats zijn. Bovendien zijn het toerisme, de recreatie en de veiligheid van de regio gebaat bij herbestemming van onroerend goed.

Waarde

Kansen

Naast directe financiering met subsidies zijn er andere mogelijkheden die een herbestemming mogelijk moeten maken, zoals fiscale en financieringsmogelijkheden. Recente publicaties van het H-team (het herbestemmingsteam dat ingesteld is door de Rijksadviseur voor het Cultureel Erfgoed in 2010), geven daarvoor een reeks van mogelijkheden, zie www.herbestemming.nu.

Knop om en actie!

Maar het is vooral van belang dat de knop om gaat bij alle beleidsmakers bij de gemeenten en de provincie. In combinatie met de stimuleringsmaatregelen moet er meer gebeuren: een verbod/beperking op uitgifte van grond en afgifte vergunningen voor nieuwbouw en  immateriële stimuleringsmaatregelen voor de herbestemming.

Men zal zich moeten realiseren dat:

@ Het maken van groen bij (partiële) sloop een positief effect heeft en geld waard is;

@ Het (tijdelijk) hergebruik van onroerend goed duurzaam is en geld oplevert;

@ Een buurt veiliger wordt bij minder leegstand en dus minder geld kost;

@ Een groeiscenario bij uitbreiding onroerend goed meestal geen positieve   effecten oplevert;

@ Uitstellen van sloop van monumentaal erfgoed op de lange termijn wellicht gunstiger is voor alle betrokken partijen dan directe sloop;

@ Het dreigement van opdrachtgevers/ontwikkelaars dat men zich elders zal vestigen, niet (altijd) wordt uitgevoerd en bij bovengemeentelijk beleid geen hout snijdt.

Door vooraf duidelijk te maken dat het gemeentelijk en provinciaal beleid herbestemming positief en nieuwbouw restrictief zal benaderen, is al veel gewonnen en kunnen ingediende plannen op basis hiervan worden beoordeeld.

Samenwerken, daar worden we beter van

Hartenkreet "Samenwerken"!

SATIJNplus Architecten heeft in het verleden aangetoond met een verantwoorde herbestemming van gebouwen een meerwaarde te geven aan de gebouwen zelf en aan de omgeving en zal zich in de toekomst blijven toeleggen op het behoud en de herbestemming van (monumentaal en niet monumentaal) erfgoed. Wij zien het als een uitdaging om met andere partijen zoals opdrachtgevers, beleidsmakers en overige belanghebbenden, samen te werken om “de herbestemming” niet alleen meer op de kaart te zetten maar ook veel meer projecten te realiseren. De Limburgse economie en de Limburgse bouwwereld vragen er om.

Werkt u met ons mee?

Harry Pallada

Sr.-projectleider/Bouwkostendeskundige

Nationaal Monumenten Congres, niet voor Limburg?

Op donderdag 8 november jl. was ik aanwezig bij het eerste Nationale Monumentencongres. Prangende vragen als "Hoe investeer je in monumentenzorg in tijden van recessie", "Welke keuzes maak je?" en “Hoe werk je samen met andere partijen" stonden op de agenda.
Een dag met een aantal interessante sprekers en fijn om te zien dat onze paradepaartjes, het Kruisherencomplex en Selexyz Dominicanen boekhandel in Maastricht, de revue passeerden.

Gezondheidscentrum Helmond

Sprekers vanuit de Provincies Noord-Holland, Brabant, Overijssel en Utrecht kwamen aan het woord met antwoorden op bovengenoemde vragen. Zo vertelde Brigite van Haaften als gedeputeerde Cultuur en Samenleving van de Provincie Brabant erg inspirerend en bevlogen over de ambities van haar Provincie en het nieuwe concept JOB-house  

Leren in de praktijk

Het Jobhouse geeft jongeren de mogelijkheid om het vak te leren en zich te specialiseren in de oude technieken door concreet Monumenten te gaan restaureren onder leiding en toezicht van een aantal oude leermeesters. Een goed initiatief om de know-how in restauratietechnieken niet verloren te laten gaan. Een initiatief dat misschien ook andere Provincies aan het denken zet.

Daarnaast een gepassioneerd maar helaas weinig hoopvol verhaal van Friso de Zeeuw, directeur Nieuwe Markten bij Bouwfonds Ontwikkelingen en praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling aan de TU Delft (Faculteit Bouwkunde, afdeling Real Estate and Housing) over "Kansen voor Erfgoed in moeilijke tijden"; zie zijn slideshare-presentatie.

Interessante discussies ontstonden tijdens de zogenaamde ‘fringe meetingen’ met als thema “identiteit en waarde van ons monumentaal erfgoed”.

Investeren in Erfgoed loont

Als een van de zeer weinig aanwezige Limburgers was het wel vreemd en zelfs teleurstellend, dat de interesse vanuit onze Provincie Limburg erg minimaal was. De Provincie Limburg en afgevaardigden van grote steden, waaronder Maastricht, schitterden door afwezigheid. Heeft Limburg soms geen behoefte aan nieuwe ideeën en spelen genoemde vragen niet in onze Provincie? En dat terwijl de crisis in het Limburgse volgens mij het hardst toeslaat en er dus extra aandacht zou moeten zijn voor het in stand houden van en het herbestemmen of transformeren van ons cultureel en monumentaal erfgoed. Want zo blijkt uit een van de lezingen, "Investeren in Erfgoed loont!"



Herbestemming BACO-gebouw Roermond

Kennis delen

Al met al toch een geslaagde dag ondanks de gemiste kans voor onze Limburgse politici en beleidmakers. Hopelijk krijgt dit congres een vervolg waarbij Limburg zich dan duidelijk(er) profileert. In Limburg hebben we immers mooie projecten in het kader van transformatie c.q. herbestemming gerealiseerd waar we trots op mogen zijn!
Zijn wij soms bang onze ervaring en kennis met anderen te delen?

Jos Smits

Sr.-projectleider|bouwkostendeskundige